Het lichaam in therapie

De historische splitsing tussen lichaam en geest

Wanneer we twee millennia teruggaan, vinden we de beroemde uitspraak “mens sana in corpore sano” van de Romeinse dichter Juvenalis. Lichaam en geest werden gedurende honderden jaren als één beschouwd, met de nadruk op de wisselwerking tussen beide in veel traditionele geneeswijzen.

Het is dan ook opmerkelijk dat er tijdens de Verlichting in de 18e eeuw een steeds duidelijkere scheiding ontstond tussen lichaam en geest. Deze splitsing vond zijn oorsprong in de filosofie en geneeskunde, waar geestelijke processen vaak als ‘niet-fysiek’ werden ervaren en daardoor als minder belangrijk werden geacht.

Grondleggers van de psychoanalyse, zoals Freud, hielden nog lange tijd rekening met de verbinding tussen lichaam en geest. En toch ontstond er een sterk dualistische kijk op ons bestaan, wat ook binnen de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) invloed heeft gehad. Expliciete aandacht voor het lichaam werd vaak als “controversieel” gezien, en er werd vaak verwezen naar de beperkte wetenschappelijke onderbouwing

Waarom het lichaam betrekken wél werkt

Uit de praktijk en steeds meer wetenschappelijk onderzoek ^[i][ii] blijkt dat aandacht voor het lichaam dé ‘sleutel tot succes’ kan zijn binnen psychologische en psychotherapeutische behandelingen.

Mentale en emotionele spanningen manifesteren zich vaak in fysieke klachten. Psychosomatische klachten zijn lichamelijke klachten die het beste kunnen worden begrepen vanuit de wisselwerking tussen psychische (mentale) en lichamelijke processen. Hierbij kunnen psychologische factoren bijdragen aan het ontstaan, verergeren of in stand houden van lichamelijke klachten, zonder dat er sprake is van een direct aantoonbare medische oorzaak.

Binnen de GGZ blijkt experiëntieel werken steeds vaker dé manier om die lichamelijke signalen actief en therapeutisch in te zetten.

Wat experiëntieel werken inhoudt

Lichaamsgericht werken omvat veel verschillende therapieën. Binnen de GGZ kan dit het beste worden aangeduid als “experiëntieel” werken.

Experiëntieel werken betreft therapievormen waarbij de ervaring van de cliënt centraal staat. Dit betreft vaak niet alleen de cognitieve (rationele) verwerking, maar ook de beleving. Deze beleving ervaren we vaak in het lichaam, terwijl gedachten, gevoelens en emoties ook een cognitieve component hebben.

Waarom biedt experiëntieel werken zoveel meerwaarde?

Als mensen zijn we rationele wezens, met een goed ontwikkeld brein. Emoties, gedachten en gevoelens brengen lichamelijke sensaties met zich mee die we vaak liever verdringen.

Ons brein helpt daar in veel gevallen bij. Dit kan handig zijn, maar wanneer spanningen stelselmatig worden onderdrukt, kan dit leiden tot psychische en lichamelijke klachten. Juist door niet alleen de ratio te focussen, maar het lichaam centraal te stellen, kunnen spanningen effectiever geuit en gereguleerd worden.

Experiëntiële interventies bieden de volgende voordelen:

1. Participatie en betrokkenheid
   Door cliënten actief te betrekken bij de behandelinterventies en vaak letterlijk aan de slag te zetten vergroot je hun motivatie en betrokkenheid.
2. Praktische toepassing
   Cliënten zijn in staat om vaardigheden en inzichten in de praktijk toe te passen. Dat kan leiden tot betere leerervaringen, duurzame veranderingen en het gevoel meer eigen regie te kunnen nemen.
3. Inzicht in eigen ervaringen
   Je helpt cliënten om inzicht te krijgen in hun eigen emoties en gedragingen in een veilige omgeving.
4. Holistische aanpak
   Je houdt rekening met de persoon als geheel en zorgt voor een meer geïntegreerde behandelwijze.

Wat experiëntieel werken vraagt van jou als behandelaar

Aandacht voor het lichaam in therapie is een uitdaging en vaardigheid die niet altijd rechtstreeks aan bod komt binnen de universitaire opleiding tot psycholoog.

Veel behandelaars leren hier meer over in aanvullende opleidingen en praktische ervaringen. Het is ook niet voor alle behandelaars vanzelfsprekend; soms voelt het ‘veiliger’ om alleen met rationele processen aan de slag te gaan.

Als behandelaar moet je een aantal belangrijke vaardigheden en kennis bezitten om met lichaamsgerichte en experiëntiële technieken te werken.

Empathie, reflectie en kennis

• Je hebt interesse, bent nieuwsgierig en bezit een goede kennis over de verbinding tussen lichaam en geest.
• Je moet kunnen observeren en reflecteren op hoe emotionele en lichamelijke symptomen elkaar beïnvloeden. Dit gebeurt vaak snel! Het vergt oefening en reflectie om hierop te kunnen reageren.

Scholing, supervisie en evidence-based onderbouwing

• Je dient vaardigheden te ontwikkelen om cliënten veilig door deze ervaringsprocessen te leiden. Dit vraagt om een grote dosis empathie, geduld en creativiteit. Het creëren van een veilige omgeving waarin cliënten hun lichaam en emoties kunnen verkennen is essentieel.
• Je bent ook verantwoordelijk voor het opbouwen van vertrouwen bij cliënten, wat een fundament vormt voor effectieve therapie. Reflectie op het eigen handelen middels supervisie en intervisie is hierbij van groot belang.
• Het volgen van opleidingen en scholingen, maar ook het volgen van ontwikkelingen op wetenschappelijk gebied is van groot belang. Enkel ‘evidence’ en ‘practice’ based interventies horen thuis in een spreekkamer.

Wat vraagt dit van een GGZ-instelling?

Als behandelaar kun je veel zelf doen om je te verdiepen in experiëntieel werken, maar de instelling waarin je werkt speelt daarin een sleutelrol.

Binnen Phitaal geven we veel aandacht aan lichaamsgerichte therapie via scholing, intervisie en supervisie rondom dit thema. Daarnaast stimuleren we een open leerklimaat waarin ook het lichaam van de behandelaar zelf onderwerp van reflectie mag zijn. Door experiëntieel werken actief te ondersteunen binnen teamoverleggen, beleidskeuzes en behandelvisies, draagt Phitaal bij aan een werkomgeving waarin therapeuten zich bekwaam voelen én cliënten werkelijk baat hebben bij de integratie van lichaam en geest.