Er wordt heel wat “verteld” binnen de psychologie en psychotherapie. Dat is ook niet vreemd want in de psychotherapie en de psychologie is de verbale communicatie essentieel. Echter, sommige delen van een ervaring of beleving kunnen niet uitgedrukt worden in taal.
De onbewuste taal van het lichaam
Lichaamstaal omvat een breed scala aan non-verbale signalen. Denk aan gezichtsuitdrukkingen, houding, oogcontact, gebaren en zelfs de manier waarop iemand ademt.
Deze signalen zijn vaak onbewust en kunnen meer onthullen dan woorden alleen. Ze geven inzicht in verborgen emoties, spanningen en onuitgesproken behoeften.
Zoals in beschreven in het artikel Het lichaam in therapie, is het van belang dat de therapeut het lichaam niet reduceert tot enkel een symptomen of klachten, maar juist probeert te ontdekken wat het lichaam wil communiceren.
De therapeut kan de cliënt helpen bewust te worden van deze lichamelijke signalen. Dit kan inzichten opleveren die tijdens reguliere gesprekken niet naar boven komen.
Casus: De gesloten houding van Sarah
Sarah, een 48-jarige vrouw, komt in therapie vanwege gevoelens van angst en eenzaamheid. Tijdens de eerste sessies is ze verbaal redelijk open en vertelt ze over haar moeilijke jeugd en recente problemen op het werk. Echter, de therapeut merkt op dat Sarah een gesloten lichaamshouding heeft: haar armen zijn steevast over elkaar geslagen, haar schouders zijn opgetrokken en ze maakt weinig oogcontact.
De therapeut besluit de lichaamstaal van Sarah voorzichtig aan te kaarten.
Sarah reageert verrast:
De therapeut vervolgt:
Sarah wordt even stil en zegt dan:
Vanaf dat moment ontstaat er een open gesprek over Sarahs angsten en onzekerheden. De therapeut moedigt haar aan om haar lichaamshouding te observeren en bewust te ontspannen.
Na verloop van tijd wordt Sarahs lichaamstaal opener. Ze maakt meer oogcontact, haar schouders zakken en ze durft haar armen langs haar lichaam te laten hangen. Ook verbaal wordt ze opener en deelt ze meer over haar angsten en behoeften.
Non-verbale signalen observeren en interpreteren
De therapeut heeft een belangrijke rol in het observeren, interpreteren en bespreekbaar maken van lichaamstaal. Voorbeelden van observaties in lichaamstaal in therapie luiden:
Gezichtsuitdrukkingen
Een frons of opgetrokken wenkbrauwen of een misplaatste glimlach.
Houding
Een gespannen houding met opgetrokken schouders of een in elkaar gezakte houding.
Oogcontact
Het vermijden van oogcontact of juist intens en doordringend oogcontact.
Gebaren
Nerveuze bewegingen zoals friemelen of tikken met de voet, of juist een open houding en ontspannen houding.
Het interpreteren en beschrijven van de observatie van het eigen perspectief vereist ervaring en oplettendheid. Door context en individuele verschillen in acht te nemen, voorkom je overhaaste conclusies. Een voldoende sterke therapeutische relatie is essentieel om de opgemerkte signalen veilig te kunnen bespreken.
Lichaamstaal bespreekbaar maken
Het tentatief delen van observaties is tevens van belang. Dit kan door middel van vragen als: “Ik merk dat je je armen over elkaar slaat, wat gebeurt er vanbinnen?”, “Je kijkt me nu niet aan, is er iets wat je moeilijk vindt om te bespreken?” of “Ik zie dat je hard in de stoel knijpt, merk je dat zelf ook op?”
Door op een respectvolle en nieuwsgierige manier de lichaamstaal te verkennen, help je als therapeut de cliënt om meer inzicht te krijgen in diens innerlijke wereld. Hierbij is het van groot belang om niet te oordelen over het signaal dat door de therapeut wordt opgemerkt of een conclusie te verbinden aan wat de therapeut heeft waargenomen.
Integreer lichaam en geest
Non-verbale signalen bieden een waardevolle brug tussen de verbale expressie en onderliggende emoties. Toch is aandacht voor het lichaam in therapie een vaardigheid die niet altijd rechtstreeks aan bod komt binnen de universitaire opleiding tot psycholoog, en begrijpelijkerwijs ook een uitdaging.
Als behandelaar moet je een aantal belangrijke vaardigheden en kennis bezitten om met lichaamsgerichte en experiëntiële technieken te werken. Binnen Phitaal geven we veel aandacht aan lichaamsgerichte therapie via scholing, intervisie en supervisie rondom dit thema. Daarnaast stimuleren we een open leerklimaat waarin ook het lichaam van de behandelaar zelf onderwerp van reflectie mag zijn.
Door experiëntieel werken actief te ondersteunen binnen teamoverleggen, beleidskeuzes en behandelvisies, dragen we bij aan een werkomgeving waarin therapeuten zich bekwaam voelen én cliënten werkelijk baat hebben bij de integratie van lichaam en geest.
