De bouwstenen
Empathie
In de therapeutische setting betekent empathie dat de therapeut probeert de gedachten, gevoelens en ervaringen van de cliënt te begrijpen vanuit het perspectief van de cliënt, en niet vanuit zijn eigen perspectief.
Openheid
Openheid betekent dat de therapeut echt en oprecht is tegenover de cliënt. Ze verbergen zich niet achter een professionele façade, maar drukken eerder hun ware zelf uit binnen de grenzen van de therapeutische relatie.
Onvoorwaardelijke aanvaarding
In de context van therapie betekent dit dat de therapeut de cliënt volledig accepteert, zonder hem te beoordelen of te evalueren. De therapeut keurt misschien niet alle gedragingen van de cliënt goed, maar accepteert de cliënt wel als persoon.
Een effectief therapeutisch klimaat
Deze drie ‘bouwstenen’ dragen bij aan een effectief therapeutisch klimaat waarin cliënten zich veilig en vertrouwd voelen. Hoe ziet zo’n klimaat eruit en welke elementen maken het onderscheid tussen een oppervlakkig contact en een kwalitatieve werkrelatie?
Het gevoel “gezien” of gevalideerd te worden
De cliënt ervaart dat hun gedachten, gevoelens en ervaringen worden begrepen en erkend door de therapeut. Het gaat erom het gevoel te hebben dat de therapeut hen echt begrijpt en hun unieke perspectief erkent.
Vertrouwen
Cliënten moeten erop kunnen vertrouwen dat hun therapeut competent, ethisch en begaan is met hun welzijn. Vertrouwen wordt verdiend door consistent handelen, open communicatie en een onwrikbare toewijding.
Duidelijke verwachtingen
Communiceer expliciet de rollen, verantwoordelijkheden en beperkingen van jou als therapeut én de cliënt. Dit kan omvatten:
- Wat je als therapeut wel en niet kan bieden;
- Wat je van de cliënt verwacht op het gebied van participatie, eerlijkheid en toewijding;
- Richtlijnen voor vertrouwelijkheid en eventuele uitzonderingen;
- De theoretische oriëntatie van de therapeut en hoe dit hun aanpak zal beïnvloeden.
Structuur
Het kader en de organisatie waarbinnen de therapie plaatsvindt. Dit omvat zaken als:
- Duidelijke grenzen met betrekking tot annuleringen, betalingen, communicatie buiten sessies, enz.
- Een afgesproken proces voor hoe sessies doorgaans verlopen.
- Een duidelijk begrip van de doelen en focus van de therapie.
Er is een duidelijke wisselwerking tussen voorgenoemde aandachtspunten. Door structuur te bieden, duidelijke verwachtingen te stellen en ervoor te zorgen dat cliënten zich gezien voelen, kun je een therapeutisch klimaat creëren dat vertrouwen, veiligheid en groei bevordert.
Een voorbeeld uit de praktijk – Het verhaal van Mick
Mick presenteerde zich tijdens de intake als een man welke dagelijks geconfronteerd werd met paniekaanvallen en somberheid. Daarnaast kende hij een duidelijk verlangen naar controle en structuur.
Deze houding maakte het moeilijk om onderliggende emoties te onderzoeken. Ondanks eerdere therapie met (geprotocolleerde) gedragstherapeutische interventies en medicatie, zocht hij een andere oplossing.
Mick gaf vaak aan dat hij zich zorgen maakte over mogelijke factoren die bijdroegen aan zijn problemen. Vanuit de therapeutische relatie werd er binnen de behandelsessies een omgeving gecreëerd waarbij er geen oordeel werd gegeven over de ervaringen van Mick, waardoor hij zijn gevoelens en ervaringen openlijk kon onderzoeken.
Naarmate de therapie vorderde, begon Mick tekenen van meer zelfbewustzijn en acceptatie te ervaren ten aanzien van onderliggende emoties. Gevoelens van somberheid namen af en ook de paniekaanvallen werden minder.
Tijdens een sessie beschrijft Mick dit nadat hij een black-out had ervaren. Dit moment zorgde ervoor dat Mick zich zwak voelde en wilde dat anderen dit niet zagen. Door tijdens de therapie ruimte te maken voor Mick om dit te ervaren, middels een exposure interventie, begon hij deze ervaring en daarbij komende lichamelijke signalen en emoties te accepteren. Aanwezige spanningen namen hierdoor zienderogen af.
Bij afsluiting van het behandeltraject beschrijft Mick zich vrij gevoeld te hebben in de sessies om ervaringen te bespreken die hij niet eerder onder worden heeft kunnen en durven brengen. Hij herkent dat therapeutische interventies hier zeker een positief bijdrage in geleverd hebben, maar ervaart dat de veilige omgeving die hij ervoer tijdens de sessies hierin doorslaggevend was. Dit heeft hem ook de moed gegeven om ook meer met zijn omgeving over zijn emoties te spreken. De reacties van zijn naasten waren positief. Mick beschrijft dit als een grote opluchting.
Grenzen
De beschrijving van de therapeutische relatie klinkt wellicht als een “ideale” wereld waar alles mag en kan. Dat is echter zeker niet het geval.
Binnen de therapeutische relatie moet er ruimte zijn voor een cliënt om ‘in te halen’ wat er op andere momenten in het leven gemist is. Daarbij is het aangeven van grenzen door de therapeut van groot belang.
Geen grenzen bieden en ‘alles maar goed’ vinden zorgt voor therapie zonder concreet doel en verzandt vaak in chaos waarbij de motivatie van de cliënt en therapeut verloren gaat. Geen grenzen bieden zorgt dus voor (therapeutische) verwaarlozing.
Met vallen en opstaan
De therapeutische relatie is het hart en de ziel van therapie. Hierbij speelt ook jouw ontwikkeling als therapeut een belangrijke rol. Het goed kennen en begrijpen van de eigen ‘binnenwereld’ is hierbij essentieel. Dit lijkt makkelijker gezegd dan gedaan: kennis over theorie en interventies kan (redelijk) makkelijk worden opgedaan, maar de therapeutische relatie gaat ook over de therapeut zelf. Supervisie en leertherapie zijn hierbij van groot belang.
Werkgevers binnen de geestelijke gezondheidszorg spelen hier tevens een belangrijke rol in. Met een gedegen opleidingsbeleid en vaste tijdsblokken geeft Phitaal ruimte voor structurele professionele ontwikkeling van therapeuten. Zo ervaren therapeuten meer vrijheid om te reflecteren en krijgen ze ruimte om te experimenteren en hun professionele identiteit verder te verdiepen. Dit versterkt niet alleen de kwaliteit van de therapeutische relatie, maar draagt ook bij aan duurzame inzetbaarheid en vitaliteit van onze zorgprofessionals.
