Wanneer u als huisarts of POH-GGZ patiënten spreekt over psychische klachten, hoort u vast regelmatig uitspraken zoals:
- “Ik voel me helemaal leeg.”
- “Het is alsof er in mijn hoofd een constante storm is.”
- “Mijn energie lekt weg.”
- “Ik loop tegen muren aan, steeds weer.”
Dit soort beeldspraak is geen toevallig taalgebruik. Het zijn metaforen waarmee patiënten proberen hun innerlijke ervaringen te verwoorden. Voor u als hulpverlener bieden deze metaforen waardevolle aanknopingspunten: ze maken het onzichtbare zichtbaar en het complexe bespreekbaar.
Dit artikel is een pleidooi om metaforen niet zomaar te laten passeren, maar ze bewust te herkennen en te benutten in de spreekkamer.
Wat leveren metaforen in de spreekkamer op?
Wanneer u een metafoor van een patiënt oppakt en erkent, ontstaat er een gedeelde taal. U sluit nauw aan bij de beleving van de patiënt, zonder te interpreteren of te corrigeren.
Voorbeeld:
“U zegt dat het voelt alsof u door de modder loopt. Dat klinkt uitputtend. Wilt u daar wat meer over vertellen?”
Zo’n vraag laat zien dat u luistert, dat het beeld serieus wordt genomen en dat er ruimte is om samen te onderzoeken wat het betekent. Het vergroot het gevoel van erkenning en versterkt de samenwerking. De metafoor fungeert als een brug tussen u en uw patiënt.
Inzicht en verandering
Metaforen kunnen houvast bieden over meerdere gesprekken. U kunt erop terugkomen, ermee werken of het beeld verder laten evolueren naarmate de patiënt zich in verschillende fases van een proces bevindt. Voorbeeldvragen om een metafoor te verkennen:
“Afgelopen keer zei u dat het voelde alsof u vastzat in de modder. Is dat nog steeds zo, of voelt het anders?”
“Als u helemaal vastzit in de modder, wat bent u dan geneigd om te doen?”
Door samen bij het beeld stil te staan, ontstaat inzicht in patronen en beleving. Tegelijkertijd kan voorzichtig ruimte ontstaan voor verandering: iemand die “leegloopt” kan onderzoeken wat helpt om de batterijen weer op te laden; met iemand die “vastzit” kunnen we kijken welke stappen iemand kan zetten om weer iets meer in beweging te komen.
Persoonlijk en cultuursensitief
Metaforen zijn persoonlijk en cultureel gekleurd. Ze geven zicht op iemands achtergrond, denkstijl en copingmechanismen:
- De ene patiënt spreekt in technische beelden: “Mijn systeem raakte totaal overbelast.
- De ander in spirituele of existentiële beelden: “Het lijkt wel een straf van boven.”
Door hier aandacht aan te besteden, krijgt u inzicht in hoe iemand zijn klachten begrijpt en benadert.
Casus uit de praktijk
Een cliënt kampte met forse overbelasting: werk, mantelzorg, kinderen, huishouden, een groot verantwoordelijkheidsgevoel. Alles wat ik aandroeg als oplossing werd afgewezen: “Al geprobeerd, werkte niet” of “Dat kan ik niet.”
In plaats van nóg langer in de (niet helpende) probleemoplossende modus te blijven, schakelde ik over naar een beeld: “Wat je mij eigenlijk beschrijft, is dat je ontzettend veel moet dragen en dat er op dit moment niemand en niets is dat iets van je over kan nemen.
Soms is dat ook zo; dan kan niemand ons iets afnemen. Bijvoorbeeld als we op een drukke zaterdag een heleboel boodschappen hebben gedaan, maar de auto enkele honderden meters verderop geparkeerd staat. Daar staan we dan met meerdere zware tassen en niemand die de helft kan overnemen…
Dan gaat het erom: gaan we alles in één keer dragen, terwijl de plastic handvatten in je handen snijden en de tassen bijna dreigen te scheuren? Of gaan we na elke 25 meter even pauzeren, de tassen neerzetten, de handen even laten ontspannen, op adem komen en weer doorgaan…
Het klinkt voor mij alsof dít de keuzeruimte is die je op dit moment hebt: ga ik knoeihard door, of pak ik de kleine ruimte die er wél is om hier zo goed mogelijk doorheen te komen?” Ze keek me peinzend aan; dit was nog steeds niet de oplossing waar ze zo naar snakte. Toch bleef het beeld hangen.
Bij de volgende sessie vertelde ze dat ze er die week een paar keer aan had moeten denken en dat ze af en toe bewust een pauzemoment had genomen om even bij te komen, in plaats van van de ene taak meteen naar de andere te hollen. Als ‘bewijs’ strekte ze me lachend haar handpalmen toe: “Zie je, geen striemen!”
Voor de taalpuristen: Strikt genomen is dit een analogie. In de praktijk ging het beeld echter een eigen leven leiden en werkte het alsnog door als metafoor; bijvoorbeeld: “Ik ben weer met mijn tassen aan het sjouwen geweest.”
Metaforen in uw spreekkamer
In de huisartsenpraktijk zijn metaforen bijzonder geschikt: gesprekken zijn vaak kort en metaforen zijn een taalkundige techniek om veel informatie te bundelen en zo focus aan te brengen.
Wilt u taal ook meer intentioneel inzetten in uw gesprekken? Probeer dan eens om de komende tijd bewust te luisteren naar de metaforen die uw patiënten gebruiken — en ook naar de metaforen die u zelf, vaak intentioneel of onbewust, inzet. Als u er meer op let, zult u merken: er is geen enkel gesprek zonder. En wellicht bieden ze onverwachte en waardevolle aanknopingspunten en perspectieven voor het gesprek dat u tóch al voert!
Dit artikel is een bijdrage van Phitaal Maastricht
Vond u dit artikel wel/niet relevant? Laat het ons weten via maastricht@phitaal.nl.
We maken inhoud graag zo relevant mogelijk voor úw dagelijkse praktijk. Daarom zijn wij ook benieuwd naar wat u verder zou willen lezen. Als u ons uw ideeën of vragen mailt, dan kunnen wij deze meenemen in één van onze volgende bijdragen.
