Wat is een trauma en wanneer is er sprake van PTSS?
Een trauma is geen diagnose, maar verwijst naar een ingrijpende gebeurtenis die gepaard gaat met gevoelens van intense angst, hulpeloosheid of afschuw.
Binnen de DSM-5 spreken we pas van PTSS wanneer er onder ander sprake is van een zogenaamd criterium A-trauma: de persoon heeft een feitelijke of dreigende dood, ernstige verwonding of seksueel geweld – meegemaakt, is er zelf getuige van geweest, of heeft vernomen dat het een naaste is overkomen.
Veel mensen beschrijven ervaringen zoals emotionele verwaarlozing of pesten in de jeugd als “traumatisch”. Deze gebeurtenissen zijn ook traumatisch in de beleving van deze personen geweest. Desondanks vallen deze gebeurtenissen strikt genomen niet onder criterium A.
Toch kunnen deze ervaringen grote impact hebben en leiden tot klachten die sterk lijken op PTSS. Denk aan prikkelbaarheid, slapeloosheid, dissociatie of vermijdingsgedrag. In dat geval spreken we vaak van trauma-gerelateerde klachten zonder dat er een PTSS-diagnose gesteld kan worden.
Dat betekent overigens niet dat traumagerichte behandeling geen optie is. Dit bespreken we later in dit artikel.
Diagnostiek is meer dan een DSM-label
Een belangrijk onderscheid dat we vaak maken: een classificatie is iets anders dan diagnostiek.
De DSM-classificatie helpt bij het stellen van een formele diagnose, maar goede diagnostiek gaat verder dan ‘vinkjes’ zetten. Het draait om het begrijpen van wat er bij deze persoon speelt, waar de klachten vandaan komen, en wat iemand nodig heeft om verder te komen.
Zo kan iemand met forse klachten geen PTSS-diagnose krijgen (bijvoorbeeld omdat er geen herbelevingen zijn), maar toch ernstig lijden aan trauma-gerelateerde symptomen. In zo’n geval kan een traumagerichte benadering alsnog zinvol zijn, ook al is de formele classificatie bijvoorbeeld depressie of angststoornis.
Herbelevingen: het centrale kenmerk van PTSS – maar niet altijd aanwezig
Een kernsymptoom van PTSS zijn de herbelevingen: terugkerende, levendige herinneringen aan de traumatische gebeurtenis die vaak gepaard gaan met intense emotie en lichamelijke reacties. Herbelevingen zijn een belangrijk criterium voor het stellen van de PTSS-diagnose.
Toch zien wij in de praktijk regelmatig cliënten die, ondanks een ingrijpende traumatische ervaring, nauwelijks last hebben van herbelevingen. Dit betekent dat zij formeel niet aan alle criteria voor PTSS voldoen, ook al hebben ze wél ernstige klachten die hun denken, voelen en gedrag beïnvloeden.
Denk bijvoorbeeld aan copingstrategieën zoals vermijding, negatieve overtuigingen over zichzelf of de wereld, en moeite met het reguleren van emoties. Juist bij deze groep is het van groot belang om verder te kijken dan de formele DSM-classificatie.
Een goede diagnostiek omvat naast het vaststellen van een DSM- of ICD-label ook een uitgebreid beeld van de functionele gevolgen van het trauma in iemands leven: hoe beïnvloedt het dagelijks functioneren, relaties en het emotioneel welzijn? Welke patronen zijn ontstaan om met het trauma om te gaan? En welke ondersteunings- en behandelmogelijkheden passen daarbij?
Bij Phitaal hanteren wij een breed diagnostisch kader waarin we niet alleen het label PTSS gebruiken, maar ook het individuele verhaal, de coping, de ervaren lichamelijke spanningen en het psychosociale functioneren meenemen. Dit helpt ons om samen met de cliënt een behandelplan op maat te maken, dat recht doet aan de complexiteit van trauma-gerelateerde problematiek, met of zonder formele PTSS-diagnose.
Interessant weetje: complexe PTSS bestaat – maar (nog) niet in onze DSM
Internationaal, en bij onze oosterburen, wordt gewerkt met een ander classificatiesysteem: de ICD-11. Daarin staat wél een aparte diagnose, namelijk complexe PTSS. Deze stoornis omvat niet alleen klassieke PTSS-symptomen zoals herbelevingen en vermijding, maar ook aanhoudende problemen met emotieregulatie, zelfbeeld en relaties.
In Nederland is deze classificatie (nog) niet officieel erkend, maar het begrip complex trauma is wél ingeburgerd. In de praktijk bedoelen we daarmee vaak: er is sprake van PTSS, plus interpersoonlijke problematiek en problemen op het gebied van emotieregulatie, meestal voortgekomen uit langdurige of herhaalde traumatiserende gebeurtenissen in de jeugd.
Welke traumabehandeling werkt wanneer?
Er zijn verschillende evidence-based behandelmethoden voor trauma- en stressor-gerelateerde stoornissen, waaronder:
- EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing)
- Imaginaire Exposure (IE)
- Narratieve Exposure Therapie (NET)
- Imaginaire Rescripting (IMRS)
Wat werkt het best? Daar is geen standaardantwoord op.
Evidence-based betekent: “wetenschappelijk bewezen effectief bij groepen mensen”. Maar wetenschappelijk onderzoek in het kader van Radomized Controlled Trials (RCT’s) gaat altijd over gemiddelden. In de praktijk behandelen we individuen.
Daarom kijken wij: wat past bij dit verhaal, bij deze cliënt, en wat is er beschikbaar? Ook de voorkeur van de cliënt speelt een grote rol. Shared-decision-making is dus essentieel: we nemen de beslissing over het behandeltraject samen, op basis van kennis én persoonlijke afstemming.
Maar wat als iemand nog “niet stabiel genoeg” is om een traumabehandeling te ondergaan?
Vroeger werd vaak gedacht dat mensen eerst “stabiel” moesten zijn voor een traumabehandeling. Bijvoorbeeld als er sprake was van een echtscheiding, financiële problemen, verslaving of zwakke emotieregulatie. De gedachte: traumabehandeling zou te belastend zijn en tot ontregeling leiden.
Gelukkig is dat beeld veranderd. Onderzoek (o.a. Van Minnen & Ten Broeke) laat zien dat stabilisatie voorafgaand aan traumabehandeling vaak niet nodig is – en zelfs kan uitstellen wat juist wél helpt. PTSS gaat namelijk gepaard met verhoogde stressgevoeligheid en problemen ten aanzien van de emotieregulatie. Juist door de trauma’s te verwerken, verdwijnen vaak ook die symptomen.
Dus in plaats van mensen langdurig in een wachttijd-achtige stabilisatiefase te houden, kiezen we vaker voor direct behandelen. Hierbij is er altijd oog voor draagkracht en tempo.
Traumagerichte behandeling bij Phitaal: een psychosomatische aanpak
Bij Phitaal onderscheiden wij ons doordat wij trauma niet alleen zien als een psychische aandoening, maar als een verstoring in de wisselwerking tussen lichaam en geest. Trauma beïnvloedt niet alleen gedachten en gevoelens, maar zorgt ook voor fysieke spanningspatronen, verhoogde alertheid en ontregeling van het zenuwstelsel.
Daarom combineren wij evidence-based traumatherapieën (zoals EMDR, IE, NET en IMRS) met lichaamsgerichte interventies. Dit betekent dat cliënten niet alleen praten over hun trauma, maar ook leren voelen, verdragen en reguleren via hun lichaam. Denk aan ademregulatie, spanningsontlading, en ervaringsgerichte oefeningen die het lichaam helpen herstellen van langdurige stress en trauma.
Onze multidisciplinaire teams, bestaande uit psychologen, psychosomatisch werkende fysiotherapeuten en regiebehandelaars, stemmen behandelingen nauw op elkaar af. Hierdoor ontstaat een integraal beeld van de cliënt. Dit zorgt voor zorg op maat, gericht op alle factoren: lichaam, geest én context.
Tevens zetten wij in op vroegtijdige traumabehandeling, ook wanneer de cliënt zich nog in een lastige levensfase bevindt. Stabilisatie en veiligheid zijn altijd prioriteit, maar uitstel van behandeling vanwege angst voor disregulatie is niet langer het uitgangspunt. Trauma behandelen helpt juist om stressgevoeligheid te verminderen en emotieregulatie te versterken. Dit is essentieel voor duurzaam herstel.
Wij nodigen u uit om bij twijfel of vragen gebruik te maken van ons vrijblijvend meedenkconsult. Zo ondersteunen wij u bij het vinden van de beste zorg voor uw patiënt.
Dit artikel is een bijdrage van Phitaal Maastricht
Vond u dit artikel wel/niet relevant? Laat het ons weten via maastricht@phitaal.nl.
We maken inhoud graag zo relevant mogelijk voor úw dagelijkse praktijk. Daarom zijn wij ook benieuwd naar wat u verder zou willen lezen. Als u ons uw ideeën of vragen mailt, dan kunnen wij deze meenemen in één van onze volgende bijdragen.
